Вы здесь

Гафез. Фыдыбæстæйы æнувыд хъæбул (очерк)

Вазыгджын æмæ тынг цымыдисон у Гаглойты Рутены цардвæндаг: индзылер, прозаик, поэт, ахуыргæнæг, æхсæнадон кусæг, революцийы активон архайæг, Фыдыбæстæйы æнувыд патриот. 
 
Гаглойты Гыбийы фырт Рутен райгуырд Дзауы районы, Уанелы хъæусоветы Сидæны хъæуы 1888 азы. 1902 азы бацыд Тифлисы 3-æм гимназмæ. Хорз кæй ахуыр кодта, уый тыххæй йын снысан кодтой стипеди æмæ йæ фыд Гыбийы нал хъуыдис уæлдай хæрдзтæ кæнын.

Ацы рæстæджы райтынг сты демократон революцийы фæйлауæнтæ. Интеллигенцийы хуыздæр минæвæрттæ ралæууыдысты кусджыты æмæ зæххкусджыты фарс, æнувыдæй райдыдтой тох кæнын сæрибардзинады сæрыл революцийы фæуæлахизыл. Рутен дæр æхцонæй балæууыдис, адæмæн сæрибардзинад чи агуырдта, уыдон фарсмæ.

Бацыд, Тумановы уынджы 27-æм хæдзары цы революцион къорд куыста, уымæ. Кусджыты хсæн пропагандæ кодта социал-демократон идейæтæ, революцийæн æмбырд кодта æхца, къултыл ныхæста прокламацитæ. Фыццаджыдæр Хуссар Ирмæ уый æрбаласта ирон шрифт æмæ Карсанты Уасилимæ сарæзта Карсанты уæлхæдзар типографи. Ныммыхуыр дзы кодта фыццаг ирон прокламации «Цы фестут?». Фæлæ ацы типографи базыдта Карсанты Никъала æмæ шрифт ныккалдта къахбынаты, Рутены та хъазахъхъаг патрул ахсгæ æркодта, фæлæ йæ рауадзын кодта Гæззаты Ессе, милицийы прапорщик.

Уый фæстæ Рутен революцийæн Ерманы æрымбырд кодта 45 сомы, фæлæ та йæ чидæр банымыгъта æмæ йæ æрцахста старшинæ Егадзе. Рутены фыд Гыби Егадзейæн гæртам радта æмæ Рутены ссæрибар Сыбырмæ хастæй.
 
Фæлæ адæмы тыхст æмæ уæззау цард чи зыдта, уыцы æвзонг адæймаг æнувыд æмæ тæссаг куыст фагыл нæ нымадта. Уый фыста:

Скъолайы бандоныл бадгæ,
Бахордтон чемæдæр ард:
Адæмы саудалынг цардмæ
Сомбон куыд дарон цырагъ.

Куыддæр 1907 азы марты мыхуыры рацыд ирон газет «Ног цард», афтæ Рутен ссис уымæн йæ активондæр уацхæссæг. Ацы газеты фæрстыл фæбæрæг сты Рутены аив дзырды арæхстдзинад, йæ публицистон дæсныйад. Газет цыдис æрмæст дæс мæйы дæргъы, фæлæ дзы ацы цыбыр рæстæджы Рутен ныммыхуыр кодта дæс радзырд æмæ уацы. Уыдон æхсæн сты ахæм диссаджы радзырдтæ, куыд «Дыууæ фæндаджы», «Цард», «Хъаст», «Теман голладжы нæ сусæг кæны», «Намыс» æмæ æндæртæ.

Рутены радзырдтæ сты цыбыр, се взаг-æлгъывд, хъандзал, революцийы рæстæг йæхæдæгдæр куыд карз æмæ æндыгънæг уыдис, афтæ.

Йæ публицистикæ арт уадзы. Авторы сæйраг хъуыды арæзт уыдис афтæ, цæмæй фæллойгæнæг адæм бамбарой, чи у се фхæрæг, сæ марæг. Йæ уац «Уырысы музуччы цардæй»-йы фыста:

«Ахæм рæстæг у æмæ, кæнæ хъуамæ лæгæн фырмæстæй йæ зæрдæ фæрчытæ фæхауид фæйнæрдæм, кæнæ та хъуамæ йæ цардыл йæ къух сиса æмæ йæ туг ныккала адæмы знæгтыл».

Æмæ дарддæр:

«Зæрдæ кæмæн и, адæмы низæй чи хъæрзы æмæ адæмы дзæбæх кæй фæнды, уый сæрибар змæлдæн йæ ахъазы хай бакæнæд, иумиаг цæджджинаджы йæ зады къус бакалæд æмæ йæ бæгæны æнæнхъызтæй ма баззайа».

Йæ адæм, йæ Фыдыбæстæ æнувыд хъæбулы уарзт чи кодта, революцийы фæуæлахиз кæй фæндыд, йæ сæрыл йæ цард чи хаста, «адæмы знæгтыл йæ туг калынмæ» цæттæ чи уыд, Гаглойты Рутен дæр уыдис уыдонæй æмæ адæммæ хъæрæй сидтис, цæмæй «иумиаг цæдджинаджы сæ зады къус» бакалой, цæмæй «æнæнхъызтæй ма баззайы нæ бæгæны»-революци.

1905-1907 азы революци ирон интеллигенцийы фæкодта дыууæ дихы: буржуазон-монархистон æмæ демократон лагертыл.

Ирон интеллигенцийæ адæмы æбардзинад æмæ зын уавæр чи ферох кодта, йæхи сæрмагонд цард аразыныл чи ныллæууыд, уый фæлгонц Рутен иддæг аив равдыста йæ радзырд «Дыууæ фæндаджы». Радзырды хъайтар Джиуæрджийæн кæддæр йæ бæллицтæ уыдысты адæмæн лæггад кæнын, фæлæ ууыл йæ къух ауагъта æмæ ссис афицæр, йæ уæхсчытыл бакодта пъагæттæ. Иубон райста радзырды авторæй фыстæг:

«Мæ рагон, иузæрдион æмбал Джиуæрджи! Мæ дзурæнтæ мæ бар куы уыдаиккой, уæд дæм, æвæццæгæн, уддзæф кодтаин, фæлæ зон, æфсæйнаг телтæй баст кæй уыдысты мæ бартæ, мæ зонд æмæ мæ хъуыдытæ… Ды, æвæццæгæн, хъуыды кæныс, мах скъолайы бандоныл кæй бадтыстæм иумæ…

Кæрæдзийæн сомы æмæ ард хордтам, нæ цард, нæ куыст,нæ ахуырдзинад нывондæн кæй æрхæсдзыстæм нæ адæмы тыххæй, нæ талынг æфсымæрты æхсæн ахуырдзинадæн фæндаг кæй айгæрддзыстæм тулдз мæцъисæй, сæ фыдæбонты фæцухыл кæй хъардзыстæм нæ уд… Фæлæ сымах уæ намыс уæ цырыхъхъы нымбæхстат, уæ лæгдзинад уæ арцы бырынкъыл стыхтат. Уе фсымæрты цæгъдынмæ уæ куы фервитынц, уæд, кæрдæгхор æгомыг фосау, араст вæййут æмæ туджы уæ къухтæ стулут».

1907 азы Рутеныл цыдис æрмæст 19 азы. Ахæм кары револицийы нысаниуæг, адæмы тыхст уавæр афтæ раст бамбарынæн хъуыдис стыр зонд æмæ стыр куырдиат, æмæ сæйраджы та, реакцийы азты ныфс æмæ æхсар.

Радзырд «Царды» ис ахæм цардæгас ныв: стыр залы электроны рухс тæмæнтæ калы. Хæрд, нуæзт, музыкæ, циндзинад, хъазт, худæг ныхас. Ам чи ис, уыдон зæрдæ æмæ зондахастмæ ис иунæг хъуыды:

«Дуне – нæ цагъар, мах цардæн-æлдар!»

Фæлæ къæсæры рахизæны та лæууы бæгънæг, скъуыдтæ, æргъæвст æмæ салд сывæллон, йæ къух размæ адаргъ кодта æмæ ризгæ хъæлæсæй лæгъстæ кæны: «Чырыстийы тыххæй, баххуыс кæнут, хорз адæм… Ма ныууадзут æнамонды, уæ Хуыцауы тыххæй…»

Фæлæ æлдæрттæ йæ фæрсты тындзыдтой сæ хæдзæрттæм… Сонтмæ кæсгæ дæр ничи фæкодта.

Рутены уацтæ, радзырдтæ æмæ æмдзæвгæтæй кæйфæнды дæр нæ бакæсай, алчидæр сæ цы рæстæджы фыст уыдис, уыцы рæстæг æвдисы ирд æмæ алыфарсонæй. Адæймаджы цæсты раз авæры рæстæджы уавæр, фарсты сæйраг миниуæг æмæ сæ кæсæгмæ æвзæрын кæны ныфс æмæ æхсар.

Дыууынæм æнусы райдианы Уырысы кусæджы (музуччы) цард ирон прессæйы Рутенæй хуыздæр ничи равдыста. Ацы фарсты фæдыл ныффыста æртæ уацы «Уырысы цардæй», «Уырысы музуччы цардæй» æмæ «Туджы нымæцтæ».

Ацы уацтæ, æнæзæрдæрисгæ, нæй кæсæн. Рутен тынг æнæуынон цæстæй кæсы æлдæрттæ æмæ паддзахы хицæуттæм. Йæ уац «Уырысы цардæй»-йы фыссы:

«Музуккагæн йæ дыууæ знаджы лæууынц иудадзыг йæ фæйнæ фарсмæ иуæрдыгæй – стонг, иннæрдыгæй – хицæуттæ æд ехс… Ныр та ноджы æртыккаг знаг дæр фæзынд, - уый та халерæ у».

Йæ иннæ уацы «Уырыссаг музуччы цадæй»-йы зæгъы: «æгас губернитæ стонгæй мæлынц. Удыхосæн кæрдзыны къæбæр ничи ссардзæн».

Æмæ æрхаста Къостайы æмдзæвгæйы ранхъытæ: «Уазал æмæ стонгæй бирæгъ дæр тæрсы, удхæссæг æввонгæй ахæмты хæссы».

«Цыма Къоста йæ «Сидзæргæс» уыдоныл ныффыста», - зæгъы Рутен.


Æмæ дарддæр: «Мæгуыр адæмы фæллой хæрынц æмæ стæрынц хицæуттæ æмæ бонджынтæ, уæлæмæ скæсын сæ нæ уадзынц». Ахæм хъуыды зæгъынæн лæгдзинад хъуыди.

Æмæ æфхæрд æмæ дæлдзиныг канд музуккæгтæ æмæ кусджытæ нæ уыдысты. Æфхæрд цыдысты революционертæ, рæстылдзурæг адæм æмæ прогрессивон прессæ.

Адæмы бартыл чи дзуры, сæрибардзинад чи агуры, уыцы æхсарджын адæймæгтæн Уырысы хицæуттæ цы фыдмитæ кæнынц, туджы лæсæнты хай сæ чи фæкæны, уый тыххæй тынг аив фыссы Рутен йæ уац «Туджы нымæцты»:

«Уырысы революци æвиппайды нæ райгуырди… Фыццаг иугай-дыгай, стæй фылдæрæй-фылдæр систы революционертæ. Ныр æгас адæм æмхуызонæй сæ туг калынц сæрибарыл, иумиаг хъуыддагмæ армæй бавнæлдтой. Ныр адæм тохы фæндагыл ныллæууыдысты. Бирæ пыхсытæ уыдис уыцы фæндагыл, бирæ æрхытыл хизын бахъуыдис адæмы, бирæтæ баззадысты уыцы фæндагыл.

1905 азы адæмы хъуыддаджы тыххæй мард фæци хицæутты къухæй 16.619 лæджы.

Сыбырмæ хаст, ахæстоны баконд æмæ тæрхондонмæ лæвæрд æрцыд 72.000 лæджы…

Адæмы тых бирæ у, йæ фарн стыр у æмæ знæгтæ æгас Уырысы туджы денджыз куы фестын кæной, уæддæр адæмæн дæлдонæй нæу тас».

Хуыздæр нæ зæгъдзынæ!

Рутен революцийы хæстонтæй: мæгуыр, æфхæрд адæмæн йæ фыстытæй ныфс æмæ æхсар лæвæрдта, разæнгард сæ кодта уæлахизы бæрзæндтæм, æлдариуæггæнæг классты сæттынмæ.

Фыццаг революцийы азты Рутен бирæ фыста, фæлæ уыдон иууыл газет «Ног царды» рацыдаиккой, уый фадат нæ уыд. Стæй дæр йæ редактор æндæр чидæр уыдис. Рутены та фæндыдис, газет, цæмæй уыдаид рæстæджы домæнтæн дзуаппдæттæг, адæмы тыхст цардæвдисæг, уыдон бартыл тохгæнæг.
 
Æмæ 1908 азы 10 сентябры куырдиат балæвæрдта Тифлисы губернатормæ, цæмæй йын уый радтаид газет «Уадындз» уадзыны бар. Фæлæ йын стыр хицау уæздан дзуапп радта, зæгъгæ, дæуыл нырма 25 азы нæма цæуы æмæ дын газет уадзыны бар нæй.
 
Рутен 1906 азы каст фæци гимназ. Хорз кæй ахуыр кодта, уый тыххæй йын радтой сыгъзæрин майдан. Уыцы аз фæлварæнтæ радта æмæ йæ айстой Мæскуыйы уæлдæр Техникон ахуыргæнæндонмæ. Ам дæр хорзæй кæй ахуыр кодта уый тыххæй йын снысан кодтой кавказаг стипенди. 1913 азы йæ бауагътой паддзахадон фæлварæн дæдтынмæ. Рутен сарæзта Джызæлы электростанцы хуызæн бæрзонд æлхъывдадон станцы проект 23 ватманы сыфыл æмæ йын йæ куыст банымадтой иттæг хорз.
 
Фæлварæнты фæстæ йын радтой индзылер-механичы ном. Рутен Мæскуыйы кавказаг стипенди кæй иста, уый тыххæй йæ бон уыд æмæ искæцы горæты куыстаит фæлæ æрцыд Ирыстонмæ, хæрд адæммæ».
 
Æмæ уымæн уыдис йæхи сæгтæ.
 
Рутен йæ радзырд « Дыууæ фæндаджы» фыста: «Дæ Фыдыбæстæн æххуысы ивддзаг дæ къухтæй мидæгæй пырх кæныс, де фсымæрты æмæ дæ хоты богъ-богъ зард арвмæ хъуысы, фæлæ ды дæхи ныкъкъуырма кодтай».
 
Нæ! Рутен уыцы ирæттæй нæ уыд. Уый зыдта ирон адæмы тыхст уавæр æмæ йæм фæдисы уад. Уый фыста:
 
«Нæ фыццаг стыр æнамонддзинад у æвæндаг дзинад». Хуссар ирон адæм Цъехы нарæджы уынгæджы уыдысты: сæ бæхтæ, сæ уæргътæ доны калдысты, адæймагæн дзы фезмæлæн нæ уыд. Æмæ сæ ууылты та быдырмæ цæуын æдзух хъуыдис хор æлхæнынмæ, сæ фос, сæ урсаг уæйкæнынмæ.
 
Рутен куыддæр Мæскуыйæ æрцыд, афтæ фарст æрæвæрдта Тифлисы губернаторы раз æмæ къæдзæх айгæрдынæн æхца рауагътой. 1914 азы райдианмæ ссардта динамит, топыхос, ломтæ, джиркъатæ, белтæ. Ссардта кусæг тых дæр æмæ цалдæр мæймæ Чъехы нарæг гæрст æрцыд. Адæм сæ риуыдзаг сулæфыдысты, хæхты æхгæд цардæй нал цардысты.
 
Фæлæ райдыдта империалистон хæст. Рутен дæр хæлæппæрстæй бахауд Хуссар-Ныгуылæн фронтмæ. Львов, Тарнов æмæ æндæр районты, уæд сын хидтæ арæзта, фæстæмæ куы лæууыдысты, уæд та сæ халгæ кодта.
 
1917 азы улæфты æрцыд Ирыстонмæ. Уыцы рæстæджы Хуссар Ирыстоны Национ Совет рахаста уынаффæ, цæмæй хохыл фæндаг арæзт æрцæуа. Совет Рутенæн бахæс кодта, цæмæй сфæрæс кæна фæндагаразæн æрмæджытæ. Уый Батумæй Дзаумæ æрбаласта 1000 путы динамит, 850 путы къæдзæхкалæн топпыхос, 700 путы англисаг æндон, стæй бирæнымæц белтæ æмæ джиркъатæ, ломтæ æмæ æндæр æрмæг.
 
Уæдмæ ныннæрыд Октябры революци. Фронтæй æфсад лидзын райдыдтой. Рутен дæр фæстæмæ, фронтмæ нал аздæхт. 1918 азы райдыдта хохыл фæндаджы арæзтад Хуыцъейы. Куыстой дзы, Рутен Тифлисæй цы цалдæр сæдæ китайаджы æрбакодта, уыдон.
 
Фæлæ уæд сытынг, Хъуылымбегты Георги кæмæн разамынад кодта, Хуссар Ирыстоны уыцы фыццаг революцион растад. Растадонтæ байстой Цхинвал. Рутен æвзæрст æрцыд горæты комендантæй. Алы ран дæр уыдис дæвдтытæ, стигъæнтæ, зынгсивæрстытæ.
 
Рутен горæты æрæвæрдта хæстон фæтк, æххуыс кодта растадонтæн.
 
Уыцы бонты газет «Тифлиский листок» фыста Рутены тыххæй:
 
«Растады цæрынгæнæг у Гаглойты Рутен (Андрей). Уый Ирыстонмæ баласта бирæ хæстон æрмæджытæ æмæ тохмæ растадонтæн амоны акъопытæ аразын». Ацы растады Рутены архайды тыххæй фыста газет «Кавказское слово» дæр.
 
Рутены литераторуон куыстмæ нал æвдæлд. Йæ иу æмдзæвгæ «Сагъæсы» фыссы:
 
«Никуы фæлвæрдтон фыссыныл,
Не вдæлы æмдзæвгæтæм мæн:
Галау æфсондзы хæцыны
Ивтыгъд æдзухæй уыдтæн».
 
Фæндаг аразыныл дзурæн дæр нал уыд. Райдыдтой Мидхæсты азтæ. Ирон фæллойгæнджытæ бæрзонд сдардтой Сырх тырыса æмæ домдтой сæрибар. Алы кæмтты æмæ хæхтыл нæрыдысты: « Кæнæ сæрибар, кæнæ мæлæт»-ы зарджытæ. Бабын Харебаты Исахъ, бабын йæ растад дæр. Туджы зæйы бын фæци Айдарты Знауыры растад дæр Хцисы хъæуы. Мард фæци Знауыр йæхæдæг дæр.
 
1919 азы меньшевиктæ æрбабырстой Ирыстонмæ, байстой адæмы хотыхтæ, фос, хор. Хæстхъом фæсивæд Цæгат Ирмæ аивылдысты.
 
Рутен тифæй фæрынсын æмæ Уанелы бирæ фæсад. Йæ фыд Гыбийы топпы цæгатæй фæнадтой æмæ уый дæр уатон фæци. 1920 азы Рутены æрцахстой Цхинвалы йæ цæрæнуаты, йæ фыстытæ йын байстой æмæ йæ бакодтой ахæстоны. Æртæ боны фæстæ йæ арвыстой Тифлисмæ, ахæстонмæ. Ам фæцис бирæ рæстæджы. Уый фæстæ бардзырд лæвæр æрцыд, куыд æй арвыстаиккой Кутаисы губернимæ, цæмæй йæм ирæттæй мачиуал æфта. Поездыл Карелы уонг куы æрбахæццæ, уæд хъахъхъæнджыты фæиуварс кодта. Æхсæвы тары поездæй агæпп кодта æмæ æхсæвы цъæхæй схæццæ Хъорнисмæ, ахуыргæнæг Хæныкъаты Никъамæ.
 
Æртæ боны фæстæ Цæгат Ирстонæй растад Санахъоты Матейы къорд æмæ уый сæрибар кæнын райдыдта Ирыстоны зæхх. Рутен баиу, Козаты Иуане кæмæн командæ кодта, уыцы къордимæ, бабадтысты Чъехы нарæджы æмæ уым куынæг кодтой, фæстæмæ чи лыгъд, уыцы гвардионты.
 
Цхинвал ногæй кæй бацахстой большевиктæ 8 июны, уыцы стыр бæрæгбоныл цин кодта Рутен дæр. Фæлæ уый Бирæ нæ ахаста: Гуырдзыстоны меньшевикты æфсæдтæ та ногæй рабырстой æмæ та Хуссар Иры адæмы бахъуыд сæ зæхх, сæ исбон ныууадзын æмæ Цæгат Ирыстонмæ цæуын. Райдыдтой тæрк къæвдатæ. Кæмтты хидтæ нал баззад. Рутен аразы Пацъайы, Чъимасы æмæ Елбачиты хидтæ. Ручъы æфцæджы сæрты сарæзта телефоны бастдзинад.
 
Рутен йæхæдæг, стæй йæ фыд æмæ йæ хотæ æрцардысты Салыгæрдæны. Ам уыдис бирæ лыгъдонтæ Хуссар Ирæй. Адæм тыхстысты халерæй. Алæбон дæр сæдæгай адæймæгтæ мард. Рутен 1920 азы 5 августы æрцыд Дзæуджыхъæумæ, цæмæй исты æххуыс райстаид бынæттон хицæуттæй лыгъдонтæн. Раст уæд райдыдтой Рутены æнамонддзинад æмæ йæ хъизæмары бонтæ: йе рвад æй куыддæр ауыдта, афтæ йæ æрцахсын кодта. Схуыдта йæ меньшевикты шпион, дзырдта, зæгъгæ, йын ис Деникин æмæ урсгвардионтимæ иудзинад. Афтæмæй та ацы хахуыр цыдис хи сæрмагонд мастæй. Рутены фыд æмæ хъастгæнæджы фыд уыдысты рагон туджджынтæ: нымудзæджы фыд 1898 азы амардта Рутены фыды æфсымæр Тасолтаны. Ныр та нымудзæг Рутенмæ æрхъавыд.
 
Хъуамæ тæрхоны лæгтæ Рутены фехстаиккой, фæлæ уым фесты Хуссайраг лыгъдонтæ æмæ уыдон рахæцыдысты Рутены фарс. Уæд рахаст æрцыд ахæм тæрхон: «Гаглойты фырт æрвыст æрцæуæд дард Уæрæсæмæ, цалынмæ Кавказы мидхæст нæ фæуа, уæдмæ». Афтæмæй Рутен хаст æрцыд Псковмæ.
 
Уырдыгæй Рутен ацыд Эстонимæ æмæ суангдæр 1928 азмæ уыдис фæсарæны бирæ бæстæты. Ацы ран райдыдта Рутены сфæлдыстадон дыккаг фæлтæр. Æниу ын цæй сфæлдыстадон куысты фадат уыд!
 
Автор йæхæдæг раст зæгъы: «Сæ заводты сæ хуымты хæлцыл кусæг фæзилын». Фæлæ зæрдæ хивæнд уыд. Уый мысыд Райгуырæн бæстæ, поэты цæстытыл уадысты йæ зонгæтæ, йæ царды бонтæ кæимæ арвыста, уыдон. Ацы сагъæстæй райгуырдысты æмдзæвгæтæ «æцæгæлон бæстæйы», «Сагъæс», «Европæ» æмæ «Хуссармæ». Поэт базыдта, махмæ Советон хицауад кæй æрлæууыд, адæм кæй ссæрибар сты, ног цард кæй аразынц. Фæлæ уæддæр бæлыд, нæ адæмы æхсæнæй куы фесæфиккой загъд, хъаугъа, куы саразиккой хорз фæндæгтæ, адæм куы уаиккой æнгом æмæ сæ «царды бындурæн куы уаид фидар чъырын сис æвæрд».
 
Рутен фæсарæнты бирæ рæсугъд горæттæ æмæ бæстæтæ федта, фæлæ зæрдиагæй зæгъы:
 
«Уæ Берлинтæ, уæ Лондон
Нæ баивин æз Нарыл:
Уым Хетæгæн рæмонбон
Къоста райгуырд сæнарыл».
 
Поэт Европæйы хоны «бонджын», йæ цард та йын «хъан» хоны, фæлæ уыцы цард у «æмбыд». «Уæ иу хæры, нуазы, фырæфсæстæй фæомы, уæ фылдæр та дзыназы, фынджы бырон фæдомы».
 
Рутен фæсарæнты цы социалон хæрамдзинад федта, уый тыххæй йæ къух ауагъта Европæйыл, фæлæ сæ техникæ, сæ ахуырад йæ зæрдæмæ тынг цыд. Уыцы рæстæджы махмæ ахуырад æмæ культурæ ныллæгдæр уыдис æмæ йæ фæндыдис, ахуырад æмæ техникæ махмæ дæр бæрзонд куы уаиккой, уый.
 
Францы иу ран федта фиййæутты скъола. Уыдон ахуыр кодтой фосмæ зилын, æлвынын, дуцын, хизын, фос дзæбæх кæнын. Ацы скъола каст чи фæци, ахæм иу фиййау йæ фосы дзуг скодта 30.000 онг. Рутены бафæндыд, ахæм скъола куы уаид махмæ дæр, цæмæй фосдарды куыст райтынгчындæуа Ирыстоны хæхты.
 
Аив фыст сты, Рутены фæсарæнты цы прозаикон уацмыстæ ныффыста, уыдон. Се рмæгмæ гæсгæ вазыгджын не сты, фæлæ сæ фыссæджы диссаджы курдиаты фæрцы ацы уацмыстæ æхсондзинад хæссынц адæймагæн. Уыдонмæ хауынц: «Хынцфæрсæг францаг», «Ирон ныхас Европæйы», «Зауыр», «Европæйы».
 
Рутен киноныв «Зауыр» куы федта, уæд та йæ сагъæстæ ныггуыпп кодтой. Æрфæндыд та йæ райгуырæн бæстæ фенын, фæлæ йын уый фадат нæ уыд æмæ фыссæг зæгъы:
 
«Мæ зæрдыл æрлæууыд цæф Хетæджы æмбисонд: «Хетæг хъæдмæ нал, фæлæ хъæд – Хетæгмæ». Æз дæр авд азы цух дæн Ирыстонæй æмæ ацы æхсæв Ирыстон йæхæдæг æрцыдис мæнмæ».
 
1928 азы Советон хицауад æппæт фадæттæ дæр сарæзта Рутенæн, цæмæй уый æрцыдаид йæ райгуырæн бæстæм. Рутен куыддæр æрцыд, афтæ та райдыдта Кавказы Сæйраг хохы сæрты цæлхфæндаг аразыны куыст. Мæнæ куыд фыссы йæхæдæг:
 
«1929 азы мæ къухты бафтыд ацы фæндаджы цыппар варианты саразын: 1. Ныллæг тунелимæ Магъы æфцæгыл, 2. Бæрзонд тунелимæ уыцы æфцæгыл, 3. Æргом трассæйыл уыцы хохыл, 4. Тунел Ручъы хохы бынты. Ацы фæстаг вариант (æппæт иннæ вариантты иуфарс кæнын райдыдта) фыццаджыдæр æз раразмæ кодтон. Уый уæды онг литературæйы никуы уыд. Уый тыххæй мæнмæ ис документалон бæлвырдгæнæнтæ… Хохы сæрты фæндаг «Зæрæмæг-Уанел» аразын куы райдыдтой, уæд æз куыстон Бæгъиаты бын – Рукъмæ фæндаг арæзтады фадыджы. 1930 азы Хуссар Ирыстон Октябры бæрæгбон куы нысан кодта, уæд Октябры цытæн Ручъы тунелы фыццаг æхст мæхæдæг фæкодтон».
 
Фæлæ зынгæ индзылер Гаглойты Рутены цин бирæ нæ ахаста: фæндаджы арæзтад та æрурæд æрцыд.
 
Рутен райдыдта фабрик-заводы ахуыргæнæндоны ахуыргæнæгæй кусын, фæсивæдæн амыдта техникæ, фæстæдæр институты касти лекцитæ физикæйæ. Йæ ахуырад, йæ зонынад лæвæрдта фæсивæдæн, амыдта сын ног цард аразын.
 
Тынг æй уырныдта æмæ æрвылбон дæр æнхъæлмæ каст, хохы фæндаг арæзтад та кæй райдайдзæн. Уый нæ поддзахады экономикæйæн цы стыр ахъаз фæуыдзæн, уый тыххæй бакодта егъау зонадон куыст æмæ йæ бавдыста хицауадмæ, ныммыхуыр æй кодта журнал «Фидиуæджы».
 
Ныр Рутены æвæджиаг бæллиц сыххæст: Ручъы хохы бынаты арæзт цæуы тунел – цалхфæндаг. Æрмæст ацы стыр бæллицæй уый фæцыис æнæхай, басыгъта йæ къулты азар 1937 азы.
 
Фæлæ рох нæу Гаглойты Рутены ном ног фæлтæрæй. Уыдон зонынц Рутен йæ Райгуырæн бæстæ æмæ йæ уарзон адæмæн цы стыр лæггæдтæ бакодта, уыдæттæ. Кæд æмæ йын цыт кæнынц. Уанелы хъæуы йын цыт дæр сæвæрдтой.

Суадон: журнал "

Фидиуæг", № 4, 1977.